एक गाव बारा भानगडी

एक गाव बारा भानगडी (१९६९) – ग्रामीण विनोद, लोकपरंपरा आणि गावगाड्यातील गुंतागुंतीचा सुरेख संगम

१९६० च्या दशकातील मराठी चित्रपटसृष्टीत ग्रामीण विनोद, सामाजिक निरीक्षण आणि अस्सल महाराष्ट्रीय संस्कृतीचा सुरेख मिलाफ साधणाऱ्या मनोरंजक चित्रपटांमध्ये एक गाव बारा भानगडी (१९६९) या चित्रपटाचे स्थान विशेष उल्लेखनीय आहे. चित्रपटाचे शीर्षकच अत्यंत सूचक आणि बोलके आहे. एका गावात निर्माण होणाऱ्या असंख्य भानगडी, त्यातून उद्भवणारे गैरसमज, विक्षिप्त स्वभावाची माणसे, गावपातळीवरील राजकारण आणि एका समस्येतून दुसरी समस्या जन्माला येण्याची अखंड मालिका, अशा अनेक गोष्टींची चाहूल हे शीर्षक सुरुवातीलाच देते.

मराठी चित्रपटसृष्टीच्या उत्क्रांतीतील एका महत्त्वपूर्ण कालखंडात या चित्रपटाची निर्मिती झाली. त्या काळात ग्रामीण महाराष्ट्रातील सामाजिक जीवन, रूढीपरंपरा, गावातील सत्तासंबंध, स्थानिक राजकारण आणि मानवी नात्यांमधील गुंतागुंत यांवर आधारित कथानकांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले होते. अशा चित्रपटांमध्ये मनोरंजन आणि सामाजिक वास्तवाचे सूक्ष्म निरीक्षण यांचा सुंदर समन्वय साधलेला असे. दैनंदिन जीवनातील विसंगती, मानवी स्वभावातील विरोधाभास आणि सामाजिक व्यवस्थेतील उणिवा यांचे दर्शन घडवितानाच प्रेक्षकांचे मनोरंजन करण्याची हातोटी त्या काळातील अनेक मराठी चित्रपटांनी आत्मसात केली होती.

चित्रपटाची कथा टेकवाडी या काल्पनिक गावात घडते. वरकरणी शांत आणि सामान्य वाटणाऱ्या या गावाच्या सामाजिक जीवनाच्या पृष्ठभागाखाली मात्र भ्रष्टाचार, शोषण, स्वार्थी वृत्ती, अनैतिक वर्तन आणि सत्तेचा गैरवापर यांचे एक गुंतागुंतीचे जाळे दडलेले आहे. गावावर प्रभाव असलेल्या पाटलाचे वर्चस्व सर्वत्र जाणवते. त्याच्या अधिकाराबरोबरच त्याच्या उपभोगवादी वृत्तीची आणि सामाजिक संकेतांची पर्वा न करणाऱ्या स्वभावाचीही प्रचिती येते. त्याचे साथीदार झेलेअण्णा आणि गडवेअण्णा हेही तितकेच रंगतदार आणि विक्षिप्त व्यक्तिमत्त्वाचे नमुने आहेत. त्यांच्या वर्तनामुळे गावातील अनागोंदी आणि नैतिक अधःपतन अधिकच ठळकपणे समोर येते. अशा परिस्थितीत सत्ताधारी मंडळी मनमानी करीत असताना सामान्य माणसांना मात्र त्यांच्या विरोधात आवाज उठविण्याचे धाडस होत नाही.

फुलावती ऊर्फ फुला या प्रतिभावान तमाशा नर्तकीचे गावात आगमन झाल्यानंतर कथानकाला एक वेगळीच कलाटणी मिळते. गावातील प्रभावशाली व्यक्तींशी तिचा येणारा संबंध त्यांच्या स्वभावातील दुबळेपणा, अहंकार, दिखाऊपणा आणि लपविलेल्या विकृती उघड करण्यास कारणीभूत ठरतो. दरम्यान, गावातील एक शाळामास्तर अचानक बेपत्ता होतो आणि त्याच्याबरोबर काही रक्कमही गायब होते. त्यातच आणखी एका संशयास्पद घटनेची भर पडल्यामुळे प्रकरण अधिकच गूढ बनते. अखेरीस पोलिसांकडून या घटनांचा तपास सुरू केला जातो आणि इन्स्पेक्टर शिर्के यांच्यावर या प्रकरणाची जबाबदारी सोपविली जाते.

या ठिकाणी पटकथाकार एक अत्यंत कल्पक युक्ती वापरतात. शिर्के थेट पोलीस अधिकारी म्हणून गावात प्रवेश करण्याऐवजी फुलाच्या फिरत्या तमाशा मंडळीत हार्मोनियम वाजविणारा पेटीवाला म्हणून सामील होतात. या वेशांतरामुळे त्यांना कोणाचाही संशय न येता गावातील सामाजिक वर्तुळात प्रवेश करता येतो. तमाशा मंडळीतील एक सदस्य म्हणून वावरताना ते गावकऱ्यांच्या स्वभावाचे निरीक्षण करतात, त्यांच्याशी जवळीक साधतात आणि विविध घटनांमधील परस्परसंबंध शोधू लागतात. तपास जसजसा पुढे सरकतो, तसतसे गावातील गैरप्रकारांचे आणि कारस्थानांचे स्वरूप उलगडू लागते. मात्र, कायद्यापेक्षा स्वतःच्या सत्तेला अधिक महत्त्व देण्याची सवय असलेल्या प्रभावशाली व्यक्तींशी संघर्ष करणे शिर्के यांना अपरिहार्य ठरते.

कथानकाचा शेवट मात्र दुर्दैवी आणि शोकात्म वळण घेतो. सत्य आणि न्याय यांच्या शोधासाठी कधी कधी किती मोठी वैयक्तिक किंमत मोजावी लागते, याची जाणीव चित्रपट करून देतो. ग्रामीण विनोद, तमाशा संस्कृती, रहस्य, उत्कंठा, गावातील राजकारण आणि गुन्हेगारी तपास यांचा सुरेख मेळ हे या चित्रपटाचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. सुरुवातीला ग्रामीण जीवनातील गंमतीजमती आणि विक्षिप्त व्यक्तिमत्त्वांवर आधारलेली हलकीफुलकी कथा वाटणारा हा चित्रपट हळूहळू फसवणूक, शोषण आणि सूडभावना यांसारख्या गंभीर विषयांकडे वळतो.

दिग्दर्शक अनंत माने यांना ग्रामीण महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनाची आणि सांस्कृतिक परंपरांची उत्तम जाण असल्याचे या चित्रपटातून प्रकर्षाने जाणवते. त्यांची दिग्दर्शनशैली मराठी चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रिय मनोरंजनपर परंपरेशी घट्ट जोडलेली आहे. विनोद, संगीत, लोककला, नाट्यमय प्रसंग आणि सामाजिक निरीक्षण यांचा समतोल साधण्याची त्यांची हातोटी उल्लेखनीय आहे. शंकर पाटील आणि अमृत गोरे यांच्या लेखनाशी संबंधित असलेली पटकथा गावाच्या पार्श्वभूमीचा प्रभावी उपयोग करते. या गावातील जवळजवळ प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात काही ना काही गुपित, स्वार्थ किंवा छुपा हेतू दडलेला असल्याची जाणीव संपूर्ण कथानकात होत राहते.

चित्रपटाचे शीर्षक विशेष कौतुकास पात्र आहे. एक गाव बारा भानगडी या शब्दांतच संपूर्ण कथानकाचा गाभा सामावलेला आहे. ज्या गावात भानगडी हा अपवाद नसून जणू दैनंदिन जीवनाचाच अविभाज्य भाग बनला आहे, अशा गावाचे हे चित्रण आहे. विविध पात्रांच्या महत्त्वाकांक्षा, स्वार्थ, वैयक्तिक आवडीनिवडी, परस्परांतील हेवेदावे आणि लपविलेली रहस्ये यांची सांगड घालत पटकथा हळूहळू एक व्यापक सामाजिक चित्र उभे करते. त्यामुळे या चित्रपटाला केवळ विनोदी कथानकाचे स्वरूप न राहता एका संपूर्ण गावाच्या स्वभाववैशिष्ट्यांचे दर्शन घडविणाऱ्या सामाजिक उपरोधाचेही परिमाण प्राप्त होते.

पटकथेतील सर्वाधिक कल्पक बाब म्हणजे पोलिसांच्या तपासासाठी वापरलेली गुप्त वेशांतराची युक्ती. पोलीस अधिकारी केवळ संशयितांची चौकशी करतो किंवा नेहमीच्या पद्धतीने तपास करतो, असे रूढ चित्रण न करता त्याला थेट फिरत्या तमाशा मंडळीत सामील करण्यात आले आहे. त्यामुळे विनोदी प्रसंग, रंगतदार भेटीगाठी आणि विविध माहितीचा हळूहळू होणारा उलगडा यांना चांगली संधी मिळते. त्याचबरोबर महाराष्ट्राच्या लोककलापरंपरेतील एक महत्त्वाचा प्रकार कथानकाच्या केंद्रस्थानी आणण्यात दिग्दर्शकांना यश आले आहे.

जयश्री गडकर या चित्रपटाच्या प्रमुख आकर्षणांपैकी एक आहेत. एक गुणी अभिनेत्री आणि असामान्य नृत्यकौशल्य लाभलेली कलाकार म्हणून त्यांनी फुलाच्या भूमिकेला विलक्षण चैतन्य, नजाकत आणि रंगमंचीय आत्मविश्वास प्रदान केला आहे. तमाशा कलावंत असलेल्या फुलाला मानवी स्वभावाची चांगली जाण आहे आणि आपल्या भोवतालच्या गुंतागुंतीच्या सामाजिक वातावरणात स्वतःचा मार्ग कसा काढायचा याचेही भान आहे. तिच्या व्यक्तिरेखेत मोहकता, उत्स्फूर्तता आणि भावनिक संवेदनशीलता यांचा सुंदर मिलाफ त्यांनी साधला आहे. त्यामुळे फुला ही केवळ कथानकाची शोभा वाढविणारी व्यक्तिरेखा न राहता एक स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व म्हणून प्रेक्षकांच्या लक्षात राहते.

इन्स्पेक्टर शिर्के यांच्या भूमिकेत अरुण सरनाईक यांनी अधिकारपूर्ण व्यक्तिमत्त्व, संयम आणि बुद्धिमत्तेचा सुरेख आविष्कार केला आहे. तमाशा मंडळीतील सदस्य म्हणून वावरताना त्यांच्या अभिनयातील एक हलकीफुलकी आणि सहजसुंदर बाजूही पाहायला मिळते. तपासाच्या प्रसंगांमध्ये त्यांनी दाखविलेला संयम आणि भूमिकेतील विश्वासार्हता उल्लेखनीय आहे. कथानकातील विविध घटनांना एकत्र जोडणारी मध्यवर्ती व्यक्तिरेखा म्हणून त्यांनी इन्स्पेक्टर शिर्के यांची भूमिका प्रभावीपणे साकारली आहे.

झेलेअण्णांच्या भूमिकेत निळू फुले यांची उपस्थिती विशेष उल्लेखनीय आहे. त्यांच्या कारकिर्दीच्या दृष्टीने हा चित्रपट महत्त्वाचा ठरतो, कारण याच चित्रपटातून त्यांनी मराठी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. या प्रारंभीच्या भूमिकेतही त्यांच्या अभिनयातील नाट्यमय सहजता, व्यक्तिमत्त्वातील वेगळेपणा आणि पडद्यावरील प्रभावी उपस्थिती जाणवते. पुढील काळात मराठी चित्रपटसृष्टीतील अत्यंत प्रभावशाली आणि समर्थ चरित्र अभिनेते म्हणून त्यांनी मिळविलेली प्रतिष्ठा लक्षात घेतली, तर त्यांचा हा सुरुवातीचा पडद्यावरील वावर अधिकच कुतूहलजनक ठरतो. साधेपणाच्या आड लपलेली धूर्तता, दुष्ट प्रवृत्ती किंवा नैतिक संदिग्धता प्रभावीपणे व्यक्त करण्याची त्यांची क्षमता पुढील चित्रपटांतून विलक्षण ठळकपणे दिसून आली.

दादा साळवी यांनी गावातील सत्ताधारी वर्गाचे प्रतिनिधित्व करणारी व्यक्तिरेखा प्रभावीपणे साकारली आहे. सत्तेच्या जोडीने येणारा उन्मत्तपणा, स्वैराचार आणि नैतिक अधःपतन यांचे वातावरण निर्माण करण्यात त्यांच्या अभिनयाचा महत्त्वाचा वाटा आहे.

चित्रपटातील सहाय्यक कलाकारांचे योगदानही तितकेच महत्त्वाचे आहे. गावातील विविध व्यक्ती, प्रभावशाली मंडळी आणि तमाशा मंडळीतील कलाकार यांच्या एकत्रित सहभागामुळे कथानकाला जिवंतपणा आणि सामूहिकतेचे स्वरूप प्राप्त होते. या चित्रपटाची कथा केवळ प्रमुख पात्रांच्या कृतींभोवती फिरत नाही, तर संपूर्ण गावाच्या स्वभाववैशिष्ट्यांवर, त्यांच्या गुपितांवर आणि परस्परविरोधी प्रवृत्तींवर आधारलेली आहे. त्यामुळे कलाकारांचा हा समूहप्रधान आविष्कार कथानकाला अधिक विश्वासार्ह बनवितो.

चित्रपटाच्या संगीताला विशेष महत्त्व आहे. विशेषतः कथानकाचा तमाशा या पारंपरिक महाराष्ट्रीय लोककलाप्रकाराशी असलेला निकटचा संबंध लक्षात घेता संगीत हा केवळ मनोरंजनाचा भाग न राहता कथानकाचा अविभाज्य घटक बनतो. राम कदम यांनी संगीतबद्ध केलेल्या आणि जगदीश खेबुडकर यांनी शब्दबद्ध केलेल्या गीतांमधून मराठी चित्रपटसृष्टीतील समृद्ध संगीतपरंपरेचे दर्शन घडते. तमाशाप्रधान रचना आणि लोकसंगीताच्या वैशिष्ट्यपूर्ण शैलीमुळे चित्रपटाला अस्सल प्रादेशिक रंग प्राप्त होतो.

लावणी, नृत्य, संगीत, रंगतदार संवादफेक आणि ग्रामीण विनोद यांचा संगम असलेला तमाशा हा या चित्रपटात केवळ एखादा मनोरंजक विरंगुळा म्हणून येत नाही. उलट, संपूर्ण कथानकाच्या रचनेत त्याला मध्यवर्ती स्थान देण्यात आले आहे. फिरती तमाशा मंडळी ही पोलिसांच्या गुप्त तपासाची पार्श्वभूमी बनते, तर त्यांच्या कलाविष्कारातून महाराष्ट्राच्या लोकप्रिय लोकपरंपरेचे दर्शन घडते. त्यामुळे तमाशा या लोककलाप्रकाराचे सांस्कृतिक आणि सामाजिक महत्त्व अधोरेखित करण्यात चित्रपट यशस्वी ठरतो.

कृष्णधवल स्वरूपात चित्रित झालेल्या या चित्रपटात त्या काळातील मराठी चित्रपटांचे वैशिष्ट्यपूर्ण दृश्यसौंदर्य अनुभवायला मिळते. ग्रामीण परिसर, गावातील बैठका आणि समारंभ, पारंपरिक वेशभूषा आणि फिरत्या कलाकारांचे जीवन यांतून १९६० च्या दशकातील महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वातावरणाची एक रम्य झलक पाहायला मिळते. वसंत शिंदे यांची छायाचित्रणकला कथानकाच्या गरजांना अनुरूप असून ग्रामीण जीवनातील सहजता आणि तमाशा मंडळीच्या नाट्यमय वातावरणाचा समतोल साधते.

मनोरंजनाच्या पलीकडे जाऊन एक गाव बारा भानगडी अनेक महत्त्वपूर्ण सामाजिक प्रश्नांना स्पर्श करतो. सत्तेचा गैरवापर, समाजातील प्रतिष्ठित व्यक्तींचा दुटप्पीपणा, मानवी स्वभावातील दुर्बलता, सामान्य माणसांचे असुरक्षित अस्तित्व आणि अधिकार व जबाबदारी यांच्यातील संघर्ष अशा अनेक विषयांचे दर्शन या चित्रपटातून घडते. त्याचबरोबर तमाशा या लोककलाप्रकाराचे सांस्कृतिक महत्त्वही प्रभावीपणे अधोरेखित होते. विनोद आणि गावातील गंमतीजमती यांच्या आडून सत्ताधारी व्यक्तींच्या गैरवर्तनाची किंमत अनेकदा सामान्य माणसांना मोजावी लागते, हा महत्त्वपूर्ण सामाजिक आशय चित्रपटातून व्यक्त होतो. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठविण्यासाठी लागणारे धैर्य आणि न्यायाच्या मार्गावर करावे लागणारे त्याग यांचीही जाणीव तो करून देतो.

एकंदरीत, एक गाव बारा भानगडी हा जुन्या मराठी चित्रपटसृष्टीतील एक मनोरंजक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण चित्रपट आहे. ग्रामीण विनोद, लोकमनोरंजन, गावातील राजकारण, रहस्य आणि गुन्हेगारी तपास या परस्पर भिन्न वाटणाऱ्या घटकांची प्रभावी सांगड घालण्यात चित्रपट यशस्वी ठरतो. त्यातील रंगतदार व्यक्तिरेखा, फुलाच्या भूमिकेतील जयश्री गडकर यांचा उत्स्फूर्त अभिनय, इन्स्पेक्टर शिर्के यांच्या भूमिकेतील अरुण सरनाईक यांचा संयत आविष्कार आणि विशेषतः निळू फुले यांचे चित्रपटसृष्टीतील प्रारंभीचे दर्शन ही त्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.

अनंत माने यांचे दिग्दर्शन लोकप्रिय मराठी मनोरंजनपर चित्रपटांची परंपरा, ग्रामीण जीवनाशी असलेले त्यांचे नाते आणि लोकसंस्कृतीचे भान यांचे प्रत्ययकारी दर्शन घडविते. गुप्त वेशांतर करणारा पोलीस अधिकारी आणि फिरती तमाशा मंडळी या कल्पक कथनतंत्राच्या साहाय्याने तपासाची कथा एका रंगतदार सांस्कृतिक पार्श्वभूमीवर उलगडत जाते.

जुन्या मराठी चित्रपटांचे रसिक असणाऱ्यांसाठी हा चित्रपट एका वेगळ्याच काळात घेऊन जाणारा अनुभव आहे. ज्या काळात सामान्य माणसांचे जीवन, त्यांच्या स्वभावातील गंमतीजमती, महत्त्वाकांक्षा, दुर्गुण आणि परस्परविरोधी प्रवृत्ती यांतून प्रादेशिक चित्रपटांना आपले वैशिष्ट्यपूर्ण सामर्थ्य प्राप्त होत असे, त्या काळाची आठवण हा चित्रपट करून देतो. त्यातील विनोद परिचित सामाजिक परिस्थितींमधून जन्माला येतो, व्यक्तिरेखा अस्सल सांस्कृतिक वातावरणातून साकार होतात आणि कथानकाच्या ओघात एका साध्यासुध्या वाटणाऱ्या गावाच्या जीवनात मानवी स्वभावातील किती गुंतागुंत आणि विसंगती दडलेल्या असू शकतात, याची जाणीव होते.

महाराष्ट्राच्या लोकप्रिय लोकसंस्कृतीचा उत्सव आणि गावगाड्यातील कारस्थानांची मनोरंजक कहाणी असा दुहेरी आनंद देणारा एक गाव बारा भानगडी हा मराठी चित्रपटसृष्टीच्या समृद्ध परंपरेत रस असणाऱ्या प्रत्येक चित्रपटप्रेमीने आवर्जून पाहावा असा चित्रपट आहे.